“`html
“Röportaj” ve “söyleşi” kelimeleri, birçok kişi tarafından tarihi bir yanılgıyla eşanlamlı olarak kullanılmaktadır. Geçmişte “mülâkat” olarak adlandırılan “görüşme” terimi de sıkça bu iki terimle karıştırılmaktadır. Ancak gazetecilik alanında yer alan bu iletişim şekilleri, doğaları gereği farklı amaçlara hizmet etmektedir. Röportaj, söyleşi ve görüşme arasındaki bu farklılıkları incelemeye başlamadan önce, gazetecilik teknikleri açısından önemli detayları Journo’nun “Temeller” dizisinde birlikte gözden geçirelim.
Birçok Türkçe kaynakta “mülâkat” ve “söyleşi” gibi terimlerin “röportaj” ile eşanlamlı olduğu şeklinde yanlış bir gösterim mevcuttur. Ancak bu terimler arasındaki belirgin farklılıklar ve kullanım amaçları vardır. Öncelikle bu tanımları kısaca sunalım:
Görüşme (veya eski dilde mülâkat): Belirli bir konu hakkında bilgi toplamak ya da bir bireyin düşüncelerini öğrenmek amacıyla gerçekleştirilen oturumdur. Genellikle daha resmi bir ortamda ve önceden belirlenmiş sorularla yürütülür. Gazetecilik alanının yanı sıra pek çok farklı alanda da örnekleri görülmektedir (iş görüşmeleri, akademik mülâkatlar vb.).
Röportaj: Bir gazetecinin belirli bir konuya dair bilgi edinmek ve bir olayın arka planında yatan unsurları açığa çıkarmak amacıyla gerçekleştirdiği derinlemesine analiz ve tanıklığa dayanan habercilik çalışmasıdır. Bu süreçte birden fazla kaynak ve görüşmeden elde edilen bilgiler bir araya getirilirken, gazetecinin doğrudan gözlemleri, tasvirleri, anlatılar ve belirli bir seviyede öznel yorumları da yer alabilir.
Söyleşi: Genellikle bir bireyle gerçekleşen ve daha çok bir sohbet atmosferinde geçen, okuyuculara soru-cevap şeklinde ya da bir anlatım içinde bolca alıntı ile sunulan iletişim biçimidir. Tarihsel paralelde, gazetecilikle birlikte sanat ve edebiyat yayınlarında da sıkça tercih edilen bir formdur.
Fransızca “reportage”, İngilizce “feature” Terimi
Haber üretimi sürecinde yapılan her görüşmenin sonuca ait olanı yayımlanmak zorunda değildir. Yayımlandığında ise bu görüşme, bazen bir söyleşi formatında okuyuculara aktarılabilirken, bazen de bir röportajın bir parçası olabilmektedir.
Latince “reportare” (geri getirmek) kökünden türemiş olan Fransızca “reportage” kelimesi, haber oluşturulması ya da haber anlamını taşımasının yanı sıra, genellikle belirli bir konunun derinlemesine incelendiği içerikler için kullanılmaktadır. Bu kavramın İngilizce karşılığı, “özel haber” olarak çevrilen “feature.” kelimesidir.
Günümüzde “edebî gazetecilik” veya “yavaş gazetecilik” olarak adlandırılan bu türde, Türkçe’nin en başarılı örneklerinden bazılarını 1950’li yıllarda veren isimlerden Yaşar Kemal, röportajın yaratıcılık yönüyle düz haberden ayrıldığını vurgulamıştır. Fikret Otyam ise röportajın “insana dayanan bir anlatım türü” olduğunu belirtmiş, Kayıhan Güven ise bu içerik tarzını “Kelimelerle görüntü çizmektir” şeklinde tanımlamıştır.
Bu bağlamda röportaj, gerektirdiği emek yoğunluğu açısından en dikkat çekici gazetecilik faaliyetlerinden biridir. Zira söyleşiden farklı olarak, görüşme (veya mülâkat) yapmak genellikle nitelikli bir röportaj elde etmek için yeterli olmamakta; çok daha fazlasına ihtiyaç duyulmaktadır.
Röportajın Çeşitleri ve ‘Düz Haber’ ile Farkları
Röportajı sadece bir araştırma veya soruşturma haberciliği biçiminde görmek doğru değildir. Atilla Girgin, kişisel tanıklık odaklı gazetecilik modelinin, ‘düz haber’den farklı olarak somut olgularla ve delillerle sınırlandırılmadığını, öznel deneyimlere de kapı açtığını belirtmektedir. Girgin’in sözlerinden bazıları şunlardır:
- Soruşturma ve araştırmaya dayalı yazılarda bir kanıtlama temeli bulunur. Araştırmadan elde edilen bilgiler, okuyucunun aynı kanaate ulaşmasını sağlayacak şekilde sunulmalıdır.
- Okurlar [röportajda] gazeteciden olayı sadece anlatmasını beklemezler; bunun yanı sıra kendilerini olayın müsebbibi hissettirmek isterler. Gazeteci de, olayların yüzeysel bir çözümlemesiyle yetinmeden tanıklık ettiği durumların anlamını ortaya koyacak bir metin kaleme almak durumundadır.
- Röportaj, insanlar ve olaylarla doğrudan etkileşimde bulunmaktır. Röportajcı, bir kalem olmanın ötesinde, gözlem yapan, dinleyen ve duygu hisseden bir bireydir.
Oya Tokgöz, “Temel Gazetecilik” adlı eserinde şu röportaj türlerine dikkat çekmektedir: Haber Röportajı, Biyografik Röportaj, Araştırıcı ve Yorumlayıcı Röportaj, Macera veya Kişisel Hikâye Röportajı, ve Yerel Bir Durumu Anlatan Röportaj.
Tokgöz’e göre, röportajı diğer haber türlerinden ayıran en önemli özellik,“ters piramit” yerine “düz piramit” yönteminin kullanılmasıdır. Yani habere girişte, olayın özü ve sonuçları değil, gazeteci tarafından öne çıkarılan belirli bir ayrıntı bulunmaktadır. Bu nedenle röportaj, düz bir haberden ziyade, “renkli haber” yazım tarzını benimsemektedir.
Etkin Bir Görüşme (Mülâkat) Nasıl Yapılır?
Sonuçta, ister söyleşi, ister röportaj olsun, bir gazetecinin öncelikle etkili bir görüşme gerçekleştirmesi olmazsa olmazdır. Peki, bu sürecin mühim noktaları nelerdir?
Dünyanın en eski gazetecilik okullarından biri olan Columbia Üniversitesi’nin web sitesinde yayımlanan bir makalede, haber üretiminde gerçekleştirilecek görüşmeler için 4 temel ilke özetlenmiştir. Bunlar şu şekildedir:
- Ön Hazırlık Yapın: Görüşme yapmadan önce, konu ve muhatabınız hakkında detaylı bir araştırma yapın. Daha önce yayımlanmış kaynakları kullanarak ev ödevinizi iyi yapmalısınız. Bu sayede görüşme öncesinde bağlam hakkında derin bir anlayış geliştirebilir, doğru sorular sorabilirsiniz.
- Güven ilişkisi oluşturun: Başarılı bir görüşme, muhabir ve kaynak arasında güvene dayalı bir ilişkiye bağlıdır. Muhabir, kaynağın kendini rahat hissetmesini ve bilgi paylaşımına açık olmasını sağlamalıdır. Şeffaflığınızı koruyun ve görüşmenin kurallarında uzlaşmaya özen gösterin.
- Doğru Soruları Sorun: Kaynağın cevap vermesi kolay ve konuyla ilgili sorular sorun. Açık uçlu soruların yanı sıra belirli bilgileri sorgulayan kapalı uçlu sorular da sorulabilir. Konunun özüne inmek için bazı zorlayıcı sorular da kullanılabilir.
- Aktif Dinleyici Olun: Görüşme esnasında kaynağı dikkatlice dinleyin, not alın. Sadece söylenen kelimelere değil, ses tonuna ve beden diline de dikkat etmelisiniz. Başarılı gazeteciler aynı zamanda iyi dinleyicilerdir.
Bir Haber Görüşmesinin 10 Maddede Akışı
Gazetecinin görüşme sırasında dikkat etmesi gereken temel noktalar şunlardır:
- Öncelikle kendinizi açık ve dürüst bir şekilde tanıtın.
- Görüşmenin amacını ve süresini net bir şekilde belirtin.
- Görüşme yapacak kişilerin, bu tür bir görüşmenin içeriğinin nasıl kullanılacağını iyi anlamalarını sağlayın.
- Eğer kaynak, isminin kullanılmamasını istiyorsa gazetecilik standartlarına uygun şekilde buna uyun.
- Kaynağın cevaplayabileceği somut ve spesifik sorular sorun.
- Kaynağın karmaşık veya net olmayan yanıtlarını açıklığa kavuşturmasını isteyin. Bazen sessiz kalmak, onu daha detaylı cevaba yönlendirebilir.
- Kaynağın verdiği bilgileri tekrar gözden geçirin.
- Okuyucu yararı doğrultusunda cevap alamadığınız soruları yeniden yöneltin, ancak ısrarcı olma sınırınızı iyi belirleyin.
- Görüşmeyi olabildiğince kısa tutmaya dikkat edin; ancak gerektiğinde uzatmaya da açık olun.
- Kaynağa ders vermek ya da tartışmalara girmekten kesinlikle kaçının.
Gazeteci Bob Woodward’ın Önerileri
Son olarak, Watergate Skandalı’nı gün yüzüne çıkaran gazetecilerden biri olan Bob Woodward’ın araştırmacı gazetecilik üzerine verdiği “Masterclass” dersinden elde edilen bazı önemli tavsiyeler, haber üretim sürecinde oldukça yararlı olabilir:
- Her zaman gerçeği ve onların “temel doğrularını” arayın. Bilgiyi dikkatlice toplayın, doğrulama ve değerlendirme süreçlerini titizlikle uygulayın.
- Kendi görüşlerinizi haberlerinizden çıkartın, gerçeklerle duyguları ayırın. Güvenilirliği korumak; tarafsız kalmak ve iktidar merkezlerini sorgulamak önemlidir.
- Bilgi toplamada önceliği insan kaynaklarına verin. Olay yerinde araştırma yapmanın ehemmiyetini göz ardı etmeyin.
- Topladığınız bilgileri düzenleyin, karşılaştırın ve dosyalayın. İlk taslağınıza fazla kapılmaktan kaç(ın), sürekli revizyon yapın ve somut detaylar kullanın. Kamu yararını her zaman önceliklendirin.
- Basın Sözlüğü. İ. Ü. İletişim Fakültesi Yayını. İstanbul, 1998.
- BAŞKUT, Cevat Fehmi, Gazetecilik Dersleri. İ. Ü. İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü Yayınları No:8. İstanbul, 1967.
- BİNYAZAR, Adnan, “Türkiye’de Röportajın Tarihçesi”, Milliyet Sanat Dergisi, 29 Ağustos 1975.
- BROWNE, Christopher, Gazetecinin El Kitabı. MediaCat Kitapları. Ankara, 2000.
- BÜLBÜL, A. Rıdvan, Genel Gazetecilik Bilgileri. İletişim Kitapları. Konya, 2000.
- Büyük Sözlük (Fransızca-Türkçe). Milliyet Yayınları, İstanbul, 1990.
- DEMİRYAN, Raffi, İtalyanca-Türkçe Sözlük. İnkılap Kitabevi. İstanbul, Mart 1993.
- Dictionnaire Encyclopédique. Larousse. Paris, 1991.
- Dictionnaire Universel Langenscheidt, Turc-Français. Berlin und München, 1966.
- Fransızca-Türkçe, Türkçe-Fransızca Büyük Sözlük. Bilge Yayınları. Ankara, 1999.
- GAILLARD, Philippe, Gazetecilik. Çev. Mehmet Selami Şakiroğlu. İstanbul, 1991.
- Gazetecinin El Kitabı. Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı. İstanbul, 2000.
- GİRGİN, Atilla, Haber Yazmak. DER Yayınları. İstanbul, 2002.
- GİRGİN, Atilla. “Röportaj-Mülakat-Söyleşi (Bölüm I)”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. Ocak 2012. https://doi.org/10.17064/iüifhd.64278.
- GİRGİN, Atilla, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etik’i. 2. Baskı. İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2003.
- İngilizce-Türkçe Sözlük. Sabah Yayınları. İstanbul, 1992.
- Le Grand Robert de la Langue Française. Dictionnaires Le Robert. Paris, 2001.
- Le Petit Larousse Compact 2003. Larousse. Paris, 2002.
- Martin-LAGARDETTE, Jean-Luc, Le guide de l’Ecriture Journalistique. La Découverte, Paris, 2003.
- ÖZÖN, Mustafa Nihat, Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. İstanbul, 1965.
- SARAÇ, Tahsin, Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları. 9. Basım. İstanbul, Ekim 2001.
- SCHLAPP, Hermann, Gazeteciliğe Giriş. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
- SCHNEIDER, Wolf ve Paul-Josef Raue, Gazetecinin El Kitabı. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
- ŞENYAPILI, Önder, “Çağdaş Gazetenin Önemli Yazı Türü: Röportaj”, İletişim, 1981/2.
- TOKGÖZ, Oya, Temel Gazetecilik. İmge Kitabevi. 2. Baskı. Ankara, 1987.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR:
Gazeteciliğin Temel İlkeleri: Nitelikli Haberciliğin 10 Unsuru
Editörün Görevleri: New York Times Gazetecilerinden İyi Editörlüğün Sırları
Nitelikli Bir Yazı Yazmanın Yolları: Kurt Vonnegut Anlatıyor
Haberler Kitaba Saklanır mı? Efsane Gazetecinin Kararından Yola Çıkan Etik Tartışmaları
“`
